11. I wojna światowa - wybuch i główne kampanie

Powstanie na przełomie XIX i XX wieku dwóch antagonistycznych bloków polityczno – wojskowych w Europie (Narodowa Demokracja – postulująca konieczność współpracy z Rosją i ugrupowania działające u boku Austro-Węgier współpracujących z Niemcami¹) oraz kolejne kryzysy polityczne w stosunkach między nimi nieuchronnie zmierzały do wybuchu konfliktu militarnego na niespotykaną dotąd skalę. Punktem zapalnym, w którym stykały się interesy wszystkich mocarstw europejskich były Bałkany. Tam też, udany zamach na austro-węgierskiego następcę tronu – Franciszka Ferdynanda w Sarajewie (stolicy Bośni), dokonany 28 czerwca 1914 roku przez serbskiego działacza niepodległościowego Gawrilo Principa, stał się pretekstem do wybuchu I wojny światowej². Wieść o tym wydarzeniu błyskawicznie obiegła świat, który zdążył się już poniekąd przyzwyczaić do gwałtownych konfliktów rozsadzających bałkański kocioł. Mało kto jednak orientował się, że na beczkę prochu padła właśnie fatalna iskra. Strzały w Sarajewie były bowiem pierwszym ogniwem łańcuchowej reakcji, która na długie lata miała pozbawić ludzkość spokoju i społecznego porządku³. Rząd austriacki oskarżył Serbię o przygotowanie zamachu, a w połowie lipca 1914 roku postawił jej ultimatum, którego warunki godziły w suwerenność państwa serbskiego (dopuszczenie austriackiej komisji do prowadzenia śledztwa na terenie Serbii w sprawie zamachu w Sarajewie). W odpowiedzi na częściowe odrzucenie tej propozycji przez rząd serbski, 28 lipca 1914 roku Austro-Węgry wypowiedziały Serbii wojnę. Już następnego dnia, to jest 29 lipca 1914 roku popierająca Serbię Rosja ogłosiła mobilizację swojej armii. Tak zaistniała sytuacja pociągnęła za sobą reakcję Niemiec, które związane sojuszem z Austro-Węgrami, 1 sierpnia 1914 roku, wypowiedziały wojnę Rosji, a za dwa dni, bo już 3 sierpnia, uczyniły to samo wobec Francji, rozpoczynając jednocześnie agresję wobec neutralnej Belgii. Pogwałcenie neutralności Belgii spowodowało, 4 sierpnia, wypowiedzenie wojny Niemcom przez Wielką Brytanię. W ten więc sposób, konflikty pomiędzy poszczególnymi mocarstwami przekształciły się w wojnę prowadzoną, de facto, przez dwa antagonistyczne bloki militarne, w której Niemcy, Austro-Węgry i ich sojusznicy nazywane były państwami centralnymi, natomiast Francja, Rosja i Anglia oraz Belgia i Serbia – Ententą (od francusko – angielskiego porozumienia Entente Cordiale, z 1904 roku)⁴.

Rosyjski plakat propagandowy przedstawiający trzy kobiety - Francję, Rosję i Wielką Brytanię jako członków Ententy





Na przebieg działań wojennych w pierwszych miesiącach konfliktu zaważył, przygotowany przez niemiecki sztab generalny, plan wojenny, którego twórcą był gen. Alfred Schlieffen. Zakładał on błyskawiczny przebieg działań militarnych, trwających od trzech do czterech miesięcy, w których główne siły niemieckie najpierw pokonają Francję, po czym zostaną przerzucone na wschód – by tam rozgromić armię rosyjską, zanim ta zmobilizuje swe siły⁵. Podstawowym założeniem napaści na Francję było zaatakowanie jej poprzez terytorium neutralnej Belgii, by łukiem od północnego zachodu obejść Paryż i pochwycić armię francuską w pułapkę⁶.
Przystępując do realizacji planu Schlieffena na froncie zachodnim, 3 sierpnia 1914 roku, wojska niemieckie, dowodzone przez gen. Helmutha von Moltke wkroczyły do Belgii i Luksemburga, kontynuując następnie ofensywę na Paryż⁷. W czasie pierwszych tygodni wszystko przebiegało zgodnie ze wcześniejszymi założeniami. Armia francuska cofała się, jednak zaskakująco szybkie przybycie posiłków angielskich zmusiło Niemców do zmniejszenia rozmachu całej operacji. Nie było już mowy o obejściu Paryża od zachodu. Chodziło już tylko o to, by go zdobyć⁸. Ponadto konieczność przerzucenia części wojsk niemieckich dla powstrzymania ofensywy rosyjskiej w Prusach Wschodnich, spowodowała znaczne osłabienie sił tej dotąd prężnej armii, która po blisko czterodniowej (6 – 9 wrzesień) bitwie nad Marną została pokonana przez Francuzów i zmuszona do wycofania się na linię rzeki Aisne. Realizacja planu Schlieffena zakończyła się więc fiaskiem i do końca grudnia walki na froncie zachodnim przekształciły się w uciążliwą i wyczerpującą obie strony wojnę pozycyjną (obie walczące strony zajmują silnie umocnione pozycje -okopy, zasieki. Między walczącymi znajduje się tzw. ziemia niczyja, nad którą żadna ze stron nie ma kontroli. Wyparcie przeciwnika - i tym samym przesunięcie linii frontu - jest bardzo utrudnione. Wojna taka charakteryzuje się małą ruchliwością frontu, długotrwałymi walkami zaczepno-obronnymi oraz małym tempem działań zmierzających do przełamania obrony nieprzyjaciela⁹)¹⁰.



Plan Schlieffena





W Berlinie zdawano sobie sprawę z tego, iż po klęsce nad Marną czas pracuje na korzyść przeciwnika. Teraz także państwa centralne musiały znaleźć dla siebie nowe zasoby surowców i żywności, do których należało poszukać takiego dostępu – by nie podróżować drogą morską, zamkniętą z resztą przez Anglików. Białoruś i Ukraina miały tych zasobów dość, należałoby więc obszary te zdobyć¹¹.
Na froncie wschodnim, w połowie sierpnia 1914 roku, wojska rosyjskie rozpoczęły ofensywę przeciwko Austro-Węgrom w Galicji, zajmując Lwów oraz twierdzę w Przemyślu. Pod naciskiem strony francuskiej, zagrożonej niemieckim marszem na Paryż, pod koniec sierpnia wojska rosyjskie, dowodzone przez gen. Aleksandra Samsonowa i Pawła Rennenkampfa wkroczyły także do Prus Wschodnich. Szybko jednak zostały one rozgromione przez armię niemiecką gen. Paula von Hindenburga, w bitwach pod Tannenbergiem (26 – 30 sierpień) i nad Wielkimi Jeziorami Mazurskimi (5 – 15 wrzesień). Konsekwencją niepowodzenia rosyjskiej ofensywy w Prusach Wschodnich było zajęcie przez państwa centralne zachodnich terenów Królestwa Polskiego. Na froncie południowym natomiast, ofensywa armii austro-węgierskiej doprowadziła do klęski wojsk serbskich i zajęcia całego terytorium Serbii – w lutym 1915 roku. Poważnym niepowodzeniem państw centralnych było wypowiedzenie Niemcom wojny przez Japonię, w sierpniu 1914 roku i zajęcie przez nią niemieckich posiadłości kolonialnych na Dalekim Wschodzie. Jednakże siły owego bloku państw wzmocniło przystąpienie do wojny Turcji (październik 1914 rok) i Bułgarii (luty 1915 rok)¹².
Z końcem pierwszego roku konfliktu, każda z zaangażowanych stron poszukiwała możliwości korzystnego dla siebie rozstrzygnięcia militarnego. Z inicjatywy Winstona Churchilla, sprzymierzone floty i wojska brytyjskie, francuskie, australijskie i nowozelandzkie dokonały, w kwietniu 1915 roku, desantu na półwysep Gallipoli w tureckich cieśninach czarnomorskich. Trwające do grudnia tegoż roku walki pozycyjne zakończyły się niepowodzeniem dla wojsk Ententy, które zmuszone zostały do odwrotu. Natomiast, zatrzymane na froncie zachodnim, państwa centralne poszukiwały rozstrzygnięcia na froncie wschodnim. 2 maja 1915 roku rozpoczęła się niemiecko – austriacka ofensywa pod Gorlicami. Po przełamaniu oporu wojsk rosyjskich, armie państw centralnych zajęły terytorium Królestwa Polskiego, Galicji, oraz Litwy i Kurlandii, odrzucając wojska rosyjskie na wschód. Sukcesy państw centralnych w tym okresie osłabiło przystąpienie do wojny Włoch po stronie Ententy, co zmusiło Austro-Węgry do zaangażowania znacznych sił na froncie alpejskim¹³.
W lutym 1916 roku Niemcy wznowili ofensywę na froncie zachodnim pod francuską twierdzą Verdun. Trwające prawie rok, niezwykle krwawe walki, w których zginęło prawie pół miliona żołnierzy obu walczących stron, sprawiły, że ofensywa niemiecka uległa załamaniu. Niepowodzeniem zakończyła się również, trwająca od lipca do listopada 1916 roku, ofensywa wojsk brytyjskich nad Sommą. Żadnej z walczących na froncie zachodnim stron nie udało się bowiem osiągnąć znaczącego sukcesu, a ciągnąca się wojna pozycyjna pochłaniała coraz więcej ofiar. W tym samym czasie na Morzu Północnym, w cieśninie Skagerak, rozegrała się wielka, ale nierozstrzygnięta bitwa morska (bitwa jutlandzka) pomiędzy flotą niemiecką i brytyjską. W maju 1916 roku na froncie wschodnim do ofensywy przeciwko armii austro-węgierskiej ruszyły wojska rosyjskie dowodzone przez gen. Aleksieja Brusiłowa. W jej wyniku rozbite zostały dwie armie austriackie, a Rosjanie zajęli Galicję Wschodnią i Bukowinę. Sukcesy rosyjskie spowodowały przystąpienie do wojny, w sierpniu 1916 roku, Rumunii - po stronie Ententy¹⁴.

Francuzi w okopach pod Verdun 1916 r.





W 1917 roku niepowodzenia militarne Rosji oraz narastający kryzys wewnętrzny państwa rosyjskiego spowodowały obalenie caratu, w marcu 1917 roku (rewolucja lutowa), a następnie przejęcie władzy przez bolszewików – w wyniku listopadowego zamachu stanu (rewolucja październikowa). Wszystkie te wydarzenia, a także postępująca ofensywa wojsk niemieckich i austro-węgierskich spowodowały zawarcie przez Rosję separatystycznego pokoju z państwami centralnymi, 3 marca 1918 roku w Brześciu nad Bugiem. Jednakże wycofanie się Rosji z działań militarnych zrekompensowało z nadwyżką państwom Ententy przystąpienie do wojny po ich stronie Stanów Zjednoczonych, 6 kwietnia 1917 roku. Do porzucenia izolacyjnej polityki zagranicznej i zaangażowanie się w konflikt europejski podyktowane było bowiem przez ogłoszenie przez Niemcy, w lutym 1917 roku, nieograniczonej wojny morskiej oraz próba zawarcia tajnego sojuszu Niemiec z Meksykiem¹⁵.
W 1918 roku sytuacja militarna i polityczna państw centralnych nie dawała nadziei na zwycięstwo. Zakończenie wojny dodatkowo przyśpieszył rozpad wielonarodowościowej monarchii austro-węgierskiej, pod koniec października 1918 roku. Osamotnione i wstrząsane wystąpieniami rewolucyjnymi Niemcy (9 listopada abdykował cesarz Wilhelm II, a w kraju proklamowano republikę), 11 listopada 1918 roku w Compiegne, zostały zmuszone do kapitulacji¹⁶.

Kształt powojennej Europy, lata 1929-39