Gabriela Zapolska pochodziła z rodziny ziemiańskiej. Jej ojciec Wincenty był zamożnym ziemianinem, a matka Józefa byłą warszawską tancerką baletową. Odebrała skromne wykształcenie domowe. Ponadto uczyła się w zakładzie Sacré Coeur oraz w prywatnym Instytucie Wychowawczo-Naukowym we Lwowie.
Portret Gabrieli Zapolskiej autorstwa Juliana Fałata z 1898 r.
Pisarka w roku 1876 została zmuszona do małżeństwa z porucznikiem gwardii cesarskiej. Została żoną młodego ziemianina ze Żmudzi. Jednak w wieku dwudziestu czterech lat związała się z innym mężczyzną, z którym zaszła w ciążę. Tym samym porzuciła męża i rodzinę, która nie była w stanie zaakceptować poczynań młodej pisarki. Po unieważnieniu małżeństwa w roku 1882 została aktorką. Występowała w Krakowie, we Lwowie, Poznaniu i różnych wędrownych zespołach.
Od roku 1879 aktorstwo stało się jej zawodem. Ciągle towarzyszyło jej jednak uczucie, że jest niedoceniana artystycznie i pozostawała w ciągłym konflikcie ze środowiskiem teatralnym. W celu doskonalenia swoich umiejętności w roku 1889 wyjechała do Paryża. Marzyła o tym, aby zdobyć większe uznanie. Podczas pięcioletniego pobytu w Paryżu należała do słynnego Théâtre Libre A. Antoine'a oraz Théâtre de l'Œuvre. Pomimo tego nie odniosła wielkich sukcesów w stolicy Francji.
Po powrocie do Polski po nieudanych próbach dostania się do Warszawskich Teatrów Rządowych ponownie zaczęła grać w teatrzykach objazdowych. W końcu udało jej się dostać do krakowskiego teatru kierowanego przez Tadeusza Pawlikowskiego. Zaczęła odnosić pewne sukcesy, ale spotkała się również z ostrą krytyką środowisk teatralnych. Nigdy nie odniosła wielkiej sławy jako aktorka.
Niezwykle charakterystyczną cechą Gabrieli Zapolskiej była ogromna niechęć i wrogość do mężczyzn, których traktowała jako sprawców wszelkich kobiecych nieszczęść. Inną bardzo charakterystyczną dla niej cechą było to, że nieustannie pozostawała w sporach i ciągle była z kimś poróżniona. Wielki wpływ miał na to jej porywczy charakter, ale również liczne zawirowania losu, których doświadczyła.
Jej pisarki debiut miał miejsce w roku 1883. Wydane zostało wtedy opowiadanie pod tytułem Jeden dzień z życia róży. Utwory Gabrieli Zapolskiej stały się przedmiotem licznych krytyk. Głównym powodem tego faktu był dominujący w nich naturalizm. W swoich utworach poruszała bardzo kontrowersyjne tematy, takie jak prostytucja czy choroby społeczne. Była autorką powieści Kaśka Kariatyda (1886), Przedpiekle (1889) i dramatów takich jak Żabusia (1897), Ich czworo (1907), Panna Maliszewska (1910). W utworach tych autorka demaskowała pustkę i jałowość mieszczańskiego życia. Życie zbiorowości ukazała jako walkę o byt, a relację między kobietami i mężczyznami wpisała w schemat konfliktu płci. Autorka generalnie nie lubiła ludzi. Do mężczyzn czuła niechęć, a kobietami pogardzała. Miało to wielki wpływ na konstrukcję jej postaci literackich. W Moralności pani Dulskiej znajdujemy wszystko, co występuje w prawdziwym życiu: od zakłamanej mieszczańskiej matrony, przez zahukanego męża, rozpustnego syna, kuzynkę - „kobietę wyzwoloną”, wykorzystaną służącą, córki pensjonarki aż po potulną i ciekawą grzechów rodziny.
Od roku 1902 Zapolska osiedliła się na stałe wraz ze swoim drugim mężem we Lwowie. Jej drugim małżonkiem został malarz Stanisław Janowski, z którym założyła zespół teatralny. Gdy we wrześniu 1914 roku Lwów został zajęty przez wojska rosyjskie, wówczas Zapolska przez jakiś czas trudniła się prowadzeniem cukierni. Ostatnie lata swojego życia spędziła w wilii na Łyczakowie. Po jej śmierci w roku 1921 została pochowana na Cmentarzu Łyczakowskim w Alei Zasłużonych.
Cechą charakterystyczną twórczości Zapolskiej jest fakt, że zajęta głównie pracą aktorską utwory literackie pisała jedynie w celach zarobkowych. Największy wpływ na jej styl i całokształt twórczości miał dorobek Emila Zoli. Prowadząc bardzo nieuregulowany tryb życia, brakowało jej czasu na doskonalenie stylu i uzupełnianie braków z wiedzy ogólnej. W swoich utworach skupiała się na opisywaniu problemów i zjawisk dnia codziennego. Swoją twórczość traktowała jako sprzeciw wobec obłudy. W swoich utworach albo potępiała albo pochwalała określone cechy ludzkie lub zjawiska społeczne. Twórczość Zapolskiej można podzielić na dwie grupy. Pierwszą stanowią melodramaty, natomiast drugą grupą są komedia i tragedie pisane na potrzeby wielkomiejskich teatrów. Naturalistyczny wpływ widać najbardziej wśród utworów należących do tej drugiej grupy.
Moralność pani Dulskiej jako dramat naturalistyczny
Mówiąc o twórczości Gabrieli Zapolskiej, warto zauważyć, że najbardziej znanym utworem pisarki jest Moralność pani Dulskiej. Ten utwór dramatyczny powstał w roku 1907, a więc w okresie Młodej Polski, który charakteryzował się niespotykaną dotychczas wielością uprawianych jednocześnie konwencji artystycznych. Gabriela Zapolska jako jedna z nielicznych pisarzy pozostała cały czas wierna konwencji naturalistycznej. Świat przedstawiony w utworze pod tytułem Moralność pani Dulskiej zgodnie z tezą Emila Zoli podlega prawom społecznym, które są odbiciem praw natury. Są to:
- dziedziczność, która wyraża się w niezwykłym podobieństwie Dulskiej i Hesi, czy Felicjana i Meli,
- związek Zbyszka z Hanką jest przykładem prawa doboru naturalnego – Zbyszko zdaje sobie sprawę z tego, że niezwykle ciężko będzie mu się wyrwać z hipokryzji i zakłamania swojej rodziny, wie, że prawdopodobnie powieli styl życia swoich rodziców,
- prawo silniejszego, które przejawia się w fakcie, że dominującą w rodzinie osobą jest Dulska, która wręcz terroryzuje innych domowników, a w szczególności swojego męża Felicjana, który jest całkowicie przez nią zdominowany, jest cichy i bierny, nawet nie ma swojego zdania, dominacja Dulskiej jest obrazem tego, że najsilniejsze jednostki, które są równocześnie najbardziej prymitywne i bezwzględne podporządkowują sobie osoby słabsze i bardziej wrażliwe.
Kolejną cechą świadczącą o tym, że Moralność pani Dulskiej jest dramatem naturalistycznym jest fakt, że został on oparty na obserwacji rzeczywistości. Czas i miejsce akcji są ściśle określone. Wymienione są nawet określone uliczki i parki we Lwowie. Z życia zaczerpnięte są również modne tańce i obyczaje Zbyszka. Naturalistyczna tendencja widoczna jest również w dokładnym opisie salonu państwa Dulskich. Urządzony według secesyjnej mody, świadczy o przynależności środowiskowej bohaterów. Autorka ukazuje nam również ich brak gustu i naśladowanie mody. Bardzo szczegółowo opisany został również wygląd bohaterów.
Moralność pani Dulskiej posiada cechy charakterystyczne dla dramatu. Zachowana jest w utworze zasada trzech jedności: czasu, miejsca (akcja cały czas toczy się w salonie państwa Dulskich w ich kamienicy czynszowej) i akcji (oprócz wątku głównego, czyli ślubu Zbyszka i Hanki, widoczny jest jeszcze jeden, ale słabo zarysowany wątek lokatorki). W utworze tym nie odnajdujemy rozwiniętej fabuły czy zawiłej akcji. Przedstawione zostały natomiast banalne problemy i zdarzenia z dnia codziennego, które kierują uwagę czytelnika na psychikę bohaterów. Również bohaterowie nie wyróżniają się czymś szczególnym, nie są pod żadnym względem wyjątkowi. Są przedstawicielami mieszczaństwa, czyli grupy społecznej, której brzydotę moralną autorka chce ukazać.
Zapolska w omawianym utworze zerwała z podziałem na komedię i tragedię. Moralność pani Dulskiej jest określana mianem tragifarsy, czyli utworu, w którym widoczne są obok siebie elementy tragizmu i komedii. Tekst podzielony jest na sceny i akty. Jest to utwór trzyaktowy, noszący podtytuł Tragifarsa kołtuńska.
Do cech charakterystycznych dla tragizmu, które występują w omawianym utworze, należy zaliczyć fakt, że życie rodziny Dulskich oparte jest na fałszu i obłudzie, przywiązują oni nadmierną wagę do pieniędzy. Tragiczny jest również los Zbyszka, Hesi i Meli oraz Hanki i lokatorki. Do elementów tragicznych należy również zakończenie utworu, które ukazuje zwycięstwo Dulskiej, czyli kobiety, która wszystkich traktuje instrumentalnie, a całe jej życie i postępowanie jawi się niczym zaprzeczenie dekalogu. Ona sama uważa się jednak za osobę godną największego szacunku i dobrą chrześcijankę. Dulska nie potrafi nikogo zrozumieć, ani nikomu współczuć. Bez najmniejszych skrupułów wyrzuca z kamienicy kobietę, która załamana zdradą męża próbowała popełnić samobójstwo. Jedyne, co Dulską interesuje to fakt, w jaki sposób skandal wpłynie na wysokość czynszu w jej kamienicy. Natomiast nie przeszkadza jej obecność w kamienicy „kokoty”, ponieważ płaci ona więcej, a ponadto zachowuje pozory: odwiedzający ją mężczyźni pozostawiają swoje pojazdy kilka kamienic dalej. Cechą Dulskiej jest również niewyobrażalna chciwość. W celu zaoszczędzenia na przejazdach tramwajem każe swoim córkom ubierać się w dziecinne sukienki. Do cech komicznych zaliczyć należy konstrukcję postaci na zasadzie kontrastu, z równoczesnym podkreśleniem ich cech komicznych, zabawne sceny charakteryzujące bohaterów np. zdrowotny spacer wokół stołu oraz zabawna gra słów w dialogach (np. pani Dulska nieustannie przekręca wyrazy, zamiast aluzja mówi iluzja).
Mówiąc o problematyce utworu, każdy czytelnik zauważy, że ma on na celu krytykę pseudomoralności jednej z warstw społecznych - mieszczaństwa. Autorka osiąga ten cel przez zdemaskowanie obłudy i zakłamania jednej z przedstawicielek tej klasy, czyli pani Anieli Dulskiej. W utworze ukazany został wpływ, jaki wywiera rodzina i klimat w rodzinnym domu na młode pokolenie. Młodzież dorastająca w takich warunkach jest niemal skazana na zastąpienie w przyszłości swoich rodziców w ich obłudzie i zakłamaniu. Nawet, gdy będą chcieli postępować inaczej to nie będą potrafili i prędzej czy później i tak swoim życiem powtórzą życie swoich rodziców i tak jak oni wychowają kolejne pokolenie ludzi, wpisujące się w taki schemat. W utworze ukazana została również charakterystyka agresywnej postawy życiowej, która bazuje na egoizmie i swobodnej interpretacji i naginaniu na własne potrzeby powszechnie obowiązujących zasad moralnych. Osoby takie swoje potrzeby sprowadzają do potrzeb materialnych przy całkowitej dyskryminacji potrzeb intelektualnych i uczuciowych.
Na podstawie powyższych rozważań można stwierdzić, że zachowania bohaterów są ściśle zdeterminowane. W pierwszej kolejności jest to kwestia biologii. Człowiek i jego zachowanie są bowiem warunkowane przez cechy odziedziczone po członkach rodziny, głównie po rodzicach. Zachowanie człowieka determinowane jest również przez miejsce, rasę, środowisko, warunki życiowe i moment historyczny. Ogromne znaczenie odgrywają również prawa natury takie jak walka o byt i prawo doboru naturalnego, które powodują, że zwycięża, odnosi sukces i wygrywa silniejszy nad słabszym, okrutniejszy nad dobrym, czy bezwzględniejszy nad spokojnym i łaskawym.
Moralność pani Dulskiej po raz pierwszy została wystawiona w roku 1906 w Krakowie, a rok później wydana w Warszawie. Odniosła wielki sukces sceniczny, wystawiano ją nawet za granicą. Dzięki temu ogromnemu sukcesowi teatralnemu utworu, już za życia autorki, do języka polskiego przeniknął na stałe termin dulszczyzna, który używany jest do określenia mieszczańskiej kołtunerii. Odnosi się ona do postawy będącej kwintesencją filistra i kołtuna. Cechy dulszczyzny, typowe dla mieszczaństwa to przede wszystkim obłuda, zakłamanie, nadmierna dbałość o pozory, dwulicowość, „podwójna moralność”, z których jedna ukazywana jest pośród najbliższych i wobec siebie samego, a druga wobec innych ludzi.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz