Hrabia Aleksander Fredro
Napisał około czterdziestu komedii, ukazujących perypetie z życia polskiej szlachty. Opisywały one głównie życie szlachty prowincjonalnej. Ponadto był autorem wierszy, poematów i aforyzmów. Wprawdzie debiutował w roku 1817, ale pozostał obojętny na typowe dla romantyzmu problemy, przez co był niezwykle krytykowany. W efekcie, Fredro zerwał z pisaniem na 18 lat. Był wychowany w duchu oświecenia. W swoich komediach Fredro ukazał niezwykły kunszt w kwestii kształtowania charakterystyki bohaterów, akcji i giętkości języka. Do swoich utworów niejednokrotnie wprowadzał elementy humorystyczne.
Wewnętrzny świat Aleksandra Fredro pełen był sprzeczności. Z jednej strony był aktywny i zaangażowany w sprawy publiczne, z drugiej - poszukiwał samotności. Ostatnie lata swojego życia, kiedy chorował spędził w ścisłym gronie rodziny i najbliższych.
Aleksander Fredro jawi się jako symbol komediopisarstwa i szlacheckiej Polski, dziewiętnastowiecznej ojczyzny z krainą dworków. Cechą charakterystyczną tego pisarza jest fakt, że tworząc w epoce romantyzmu pisał komedie. Fredro wraz ze swoim humorem, komediami, śmiechem i komiczną kreacją świata stanowił kontrast dla tematyki innych utworów romantycznych. Romantyzm traktował bowiem o spiskach, heroicznej walce o wolność, nieszczęśliwej miłości i tragizmie bohatera. Fredro swoją twórczością zdaje się w sposób błyskotliwy i dowcipny polemizować z romantycznymi koncepcjami. Stąd właśnie liczna krytyka, ponieważ wielu nie rozumiało, w jaki sposób w czasach niewoli i cierpienia narodu można pisać komedie, zamiast opiewać walkę o wolność. Warto się jednak zastanowić nad tym głębiej: czy świat komedii nie jest przypadkiem światem bardzo narodowym, w pełni polskim, zbudowany z typowych cech i obyczajów polskich. Fredro podobnie jak inni romantyczni twórcy utrwalał polskość. Czynił to jednak nie przez apoteozę walki i buntu, ale przez śmiech. Pod żadnym pozorem nie można mu zarzucić, że nie był patriotą. Brał przecież udział w kampanii Napoleona.
Inną stroną życia Aleksandra Fredry była miłość. Zakochany w Zofii Skarkowej przez jedenaście lat walczył o to, aby uzyskała ona rozwód. Po tych wieloletnich staraniach ostatecznie poślubił swą ukochaną w kościele w Korczynie.
Odrzykoń k. Krosna - ruiny zamku Kamieniec. W XVII w. właścicielami warowni były dwie rodziny - zamek górny należał do Skotnickich, dolny do Firlejów. Spory graniczne między Firlejami a Skotnickimi posłużyły Aleksandrowi Fredrze jako wątek komedii Zemsta
Zemsta
Jedną z najsłynniejszych komedii Aleksandra Fredry jest napisana w roku 1833 Zemsta. Utwór podzielony jest na cztery akty i sceny. Tekst podzielony jest na wypowiedzi bohaterów i didaskalia (tekst poboczny). Nie występuje tutaj narrator ani podmiot liryczny. W Zemście występuje szereg postaci. Do najważniejszych należy zaliczyć następujące: Cześnik Raptusiewicz, Rejent Milczek, Józef Papkin, Podstolina, Klara (synowica Cześnika), Wacław (syn Rejenta), Dyndalski, Śmigalski, Perełka itd.
Mówiąc o czasie i miejscu akcji Zemsty, warto zauważyć, że cechą charakterystyczną utworu jest pomieszanie epok, realiów dawnych i współczesnych. Akcja rozgrywa się w świecie umownym, nie wiadomo gdzie i kiedy dokładnie, wiadomo tylko, że w Polsce. Główne wątki w utworze to przede wszystkim nienawiść Rejenta i Cześnika, (pretekstem był tutaj mur graniczny), miłość Wacława i Klary oraz stojące na drodze do ich szczęścia przeszkody, zabiegi matrymonialne Cześnika względem Podstoliny oraz knowania Rejenta. Cześnik i Rejent to sąsiedzi, których można określić mianem antagonistów – rywali, przeciwników. Rejent naprawia mur i manifestuje przy tym swoją pozycję właściciela, namawia mularzy do fałszowania zeznań. Ponadto Rejent odbiera Cześnikowi Podstolinę, aby wzięła ona ślub z Wacławem. Ten zaś poślubi Klarę, a Rejent zyska niechcianą synową. Cześnik natomiast sprzeciwia się naprawie muru. Jawi się on jako osoba konserwatywna, zachowawcza, która nie chce zmian. Cześnik wzywa Rejenta na pojedynek, ale gdy dowiaduje się o zdradzie Podstoliny, nie stawia się na pojedynku. Ostatecznie w waśni tych dwóch sąsiadów wygrywa Cześnik, który zdobywa żonę, a jego podopieczna bogato wychodzi za mąż.
Historia Klary i Wacława często bywa porównywana do losów Romea i Julii. Wydaje się, że bohaterowie komedii Aleksandra Fredry byli bliscy powtórzenia tragedii z Werony.
Uczuciom obu tych par towarzyszyły podobne okoliczności, takie jak trwające od dawien dawna kłótnie rodów, zakazana miłość i jej niesamowicie silna moc, która z jednej strony może zdziałać cuda, a z drugiej strony może doprowadzić do tragedii. Widać w tych bohaterach podobieństwa, Wacław podobny jest do Romea a Klara do Julii.
Wacław, podobnie jak uczynił to Romeo, gotów był wziąć los własny i swojej ukochanej w swoje ręce. Zdaje się, że bohater ten gdyby musiał byłby w stanie poświęcić życie w imię tej wielkiej miłości. Obaj bohaterowie nie czekali na dalszy rozwój wydarzeń, lecz niesieni na skrzydłach miłości walczyli o realizację własnego szczęścia, pomimo tego, że odbywało się to wbrew wszystkiemu i wszystkim.
Pewne podobieństwa widać również w postaci Julii i Klary. Różniła je jednak jedna bardzo ważna rzecz. Otóż Julia wykazała się wielką odwagą, a Klara w swoich poczynaniach kierowała się rozsądkiem i być może właśnie to uratowało ją i jej ukochanego przed powtórzeniem losu kochanków z Werony.
Obie te historie są do siebie bardzo zbliżone. Dzieją się w podobnych okolicznościach, ale jednak w innych epokach. Romeo i Julia byli przekonani, że w sytuacji, gdy ich miłość wyjdzie na jaw, zagrozi im śmierć. Takiego zagrożenia nie było natomiast w przypadku Wacława i Klary, którzy byli sprytniejsi od Romea i Julii i bardziej konsekwentni w swoim zachowaniu. Inny jest również koniec obu tych historii. Romeo i Julia w imię miłości poświęcili życie, natomiast Klara i Wacław ostatecznie stanęli na ślubnym kobiercu.
Dwóch głównych bohaterów Zemsty Aleksandra Fredry można porównać do ognia i wody. Obaj charakteryzowali się zgoła odmiennym temperamentem. Już same nazwiska bohaterów mówią wiele czytelnikowi na temat ich charakterów. Nazwisko Raptusiewicz, pochodzące od słowa „raptus” oznacza człowieka szybkiego, gwałtownego, nieprzewidywalnego, porywczego, choleryka i złośnika. Natomiast nazwisko Milczek, pochodzące od słowa „milczeć” wskazuje na takie cechy charakteru jak opanowanie, spokój. Milczek to człowiek cichy, mrukliwy i małomówny. Tak, więc już same nazwiska wskazują nam, że bohaterowie są swoim przeciwieństwem. Wprawdzie wiele rzeczy ich różniło, a jednak były sprawy, które wskazywały na pewne podobieństwo między tymi dwoma postaciami. Jednak kolejne sceny i akty utworu i przedstawione w nich zachowanie dwóch sąsiadów, coraz bardziej utwierdzały nas w przekonaniu, że ich charaktery i temperamenty są niczym ogień i woda.
Spokojny i opanowany Rejent stanowi zupełne przeciwieństwo swojego rywala, który jest człowiekiem gwałtownym, posiadającym ostry temperament. Czytelnik słysząc jego słowa „Hej! Gerwazy! Daj gwintówkę...”, odnosi wrażenie, że człowiek ten nie zawahałby się i z zimną krwią mógłby zabić swojego wroga. Cześnik pokazał tym samym, jaki potrafi być bezwzględny, porywczy, gwałtowny i waleczny. Kolejne sceny utworu ukazują nam coraz to nowe cechy Cześnika, które utwierdzają nas w przekonaniu, że zdanie, jakie o nim sobie wyrobiliśmy jest słuszne. Te cechy to przede wszystkim roztargnienie, złośliwość, nieprzewidywalność i gwałtowność. Podczas sceny pisania listu do Wacława widzimy, że Cześnik jest równie dobrym intrygantem, co żołnierzem.
Pewne cechy charakteru posiadali obaj bohaterowie. Były to przede wszystkim szlachecki honor, duma, upór i zawziętość. Te właśnie cechy były elementem upodabniającym sąsiadów do siebie. To właśnie w nich leżało źródło ich postępowania. Wydaje się, że obaj działali według zasady „nie mogę ustąpić, za wszelką cenę muszę wygrać”. Różny był jednak sposób, w jaki próbowali dojść do postawionych sobie celów. Cześnik do wszystkiego podchodził gwałtownie i walecznie, a Rejent w swoich poczynaniach kierował się umysłem i rozwagą. Jednak ten na pozór cichy, skryty i opanowany człowiek, niejednokrotnie dał czytelnikowi do zrozumienia, że wtedy, kiedy trzeba również potrafi być bezwzględny i podstępny, a nawet zachłanny. Bardzo dobrze te cechy Rejenta odzwierciedla cytat: „Słodki, cichy z kornym licem, Ale z diabłem, a diabłem w duszy”. Słowa te ukazują nam Rejenta jako człowieka obłudnego, który pod swoim „kornym licem” tak naprawdę skrywał uczucia zgoła sprzeczne i nie mające nic wspólnego z pokorą. Skryty i małomówny niejednokrotnie pokazał, że nie pozwoli sobie „w kaszę dmuchać”.
Warto się zastanowić, czy dwaj bohaterowie są naprawdę zupełnymi przeciwieństwami? Przecież żaden z nich nie mógł pozwolić sobie na hańbę czy upokorzenie związane z poniżeniem się i wyciągnięciem ręki na zgodę. Ponadto łączyły ich takie sprawy jak mur graniczny oraz miłość ich podopiecznych. Obaj mieli swoje ulubione powiedzonko. Cześnik w swoich wypowiedziach ciągle używał zwrotu „mocium panie”, a Rejent ustawicznie odwoływał się do woli nieba. Rejent swoje prawdziwe uczucia ukrywał pod maską opanowania, pokory i skrytości, natomiast uczucia Cześnika znajdowały odzwierciedlenie w jego zachowaniu. Obaj należeli do tej samej kultury – sarmackiej i wojowniczej. Innym widocznym podobieństwem tych postaci jest fakt, że obaj bardzo chętnie powołują się na przeszłość, która nie zawsze jest do końca jasna, ale zawsze bohaterska.
Podsumowując obie te postacie, warto zastanowić się nad słusznością słów Papkina, który odnośnie Rejenta i Cześnika powiedział „Jeden ogień, drugi woda, chcąc pogodzić czasu szkoda”. Biorąc pod uwagę fakt, że pewne cechy charakteru i pewne sprawy ich łączyły, można stwierdzić, że Papkin nie do końca miał rację. Tym bardziej, że ostatecznie doszło do zgody. Kto wie, być może w innych okolicznościach tych dwóch bohaterów mogłoby się ze sobą zaprzyjaźnić.
Omawiając Zemstę, warto wspomnieć o genezie utworu. Inspiracją do napisania komedii na temat sporu sąsiadów były rzeczywiste wydarzenia z życia pisarza. Fredro po ślubie z ukochaną Zofią otrzymał w posagu połowę zamku, którego druga połowa należała do innej rodziny. Fredro w swojej połowie zamku odnalazł dokumenty, które świadczyły, że w przeszłości właściciele zamku byli ze sobą skłóceni, ciągle sobie dokuczali i robili na złość. Kres waśni położył dopiero ślub podopiecznych właścicieli. Można powiedzieć, że Fredro czytając znalezione dokumenty odnalazł gotowy temat na utwór literacki.
Kadr z filmu A. Wajdy Zemsta. Na zdjęciu: Cześnik Raptusiewicz (Janusz Gajos)
W roku 2002 Zemsta doczekała się ekranizacji. Reżyserem został Andrzej Wajda, który w wywiadzie dla Gazety Wyborczej we wrześniu 2002 roku stwierdził, że Zemsta jest dziełem uniwersalnym, ponadczasowym, całkowicie pozbawionym historycznych uwarunkowań, które tak bardzo utrudniają literaturze dostęp do świata. Wajda dostrzegł, że Zemsta została stworzona na wzór molierowskiej komedii charakterów. Nie może być przecież nic bardziej uniwersalnego niż opowieść o waśni sąsiadów, młodej zakochanej parze, czy Podstoliny, która za wszelką cenę pragnie wyjść za mąż. W utworze Fredry, który powstał w XIX wieku jest więcej elementów odzwierciedlających realia dzisiejszego świata, więcej postaci, które wodzimy, na co dzień w dzisiejszych czasach niż we współczesnych utworach literackich.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz