Dzieje miłości Tristana i Izoldy to jeden z najważniejszych mitów średniowiecza na Zachodzie. Powstał na styku trzech obszarów kulturowych - francuskiego, celtyckiego i angielskiego. Już w VI wieku pojawiał się w przekazach ikonograficznych i nazewnictwie.
Pierwsze znane formy literackie pochodzą z końca XII wieku. Pierwsze wydanie w języku polskim opracował Tadeusz Żeleński-Boy i wydał w 1925 roku pod tytułem Dzieje Tristana i Izoldy. Dokonał w nim adaptacji dwóch wersji spisanych przez XII wiecznych autorów: Berola i Thomasa.
Obraz Tristan and Isolda Johna Williama Waterhouse'e z 1911 r.
2. Wzrost zainteresowania rozwojem duchowości i indywidualnym rozeznaniem dobra i zła w XII wieku, w obrębie kultury starofrancuskiej
W obrębie kultury starofrancuskiej wiek XII to czas głębokich przemian duchowych. W etyce obok systemu nakazów i zakazów zaczyna się liczyć indywidualne rozeznanie dobra i zła. Opierało się ono na wierze w zdolność ludzkiego rozumu do właściwej oceny czynu i realizowaniu się poprzez miłość człowieka, która zbliża go do Boga.
Idea głosząca, że ważnym zadaniem jest poznać samego siebie, prowadziła do coraz pełniejszego uczestnictwa ludzi świeckich w procesie poszukiwania swego miejsca na ziemi. Pobożność ludzi świeckich wyraża się nie tylko w obrzędowości i wyrzeczeniu się świata, ale i w pogłębieniu refleksji duchowej, wskazującej na obszar życia ziemskiego.
3. Rozwój kultury laickiej - trzy modele narracyjne: epika rycerska, powieść antyczna i powieść dworna
Na gruncie kultury francuskiej równocześnie z rozwojem duchowości chrześcijańskiej w XII wieku kształtuje się kultura laicka, tworząca w języku krajowym.
Proces ten przebiegał inaczej na Północy, inaczej na Południu.
Na Północy twórczość świecka bliska jest idei Kościoła. Pieśni epickie wyrażają głęboko religijną ideę walki, osiągnięcia sławy poprzez bohaterską ofiarę dla wywyższenia świętego chrześcijaństwa. Najznaczniejszym przykładem literackim jest Pieśń o Rolandzie, osnuta na tle walk z Saracena w czasach Karola Wielkiego. Bohater Pieśni to prawy rycerz odznaczający się heroizmem, pobożnością i pragnieniem sławy rycerskiej.
Wraz z rozwojem uniwersytetu w Paryżu rozwija się zainteresowanie kulturą antyczną, teologicznymi tekstami Ojców Kościoła oraz późnoantycznymi tekstami świeckimi.
Na Południu rozwijała się literatura innego typu, liryka miłosna trubadurów, wyrażająca się bezgranicznym uwielbieniem do wybranej Damy. Na przełomie XI i XII wieku powstają pieśni adresowane do niedostępnej Damy, głoszące uczucie jako źródło cnoty, utrzymane w formie elegancji, głoszące piękność, szlachetność adresatki.
W średniowieczu rozwinęły się trzy formy narracyjne. Stanowiły je epika rycerska, powieść antyczna i powieść dworna.
Od drugiej połowy XII wieku epos rycerski wzbogaca się o wątki romansowe i baśniowe. Idea walki za wiarę i kraj łączy się z motywami życia światowego i indywidualnymi motywacjami.
Z inspiracji wzorami antycznymi powstają powieści pełne baśniowych przygód, odwołujące się do bohaterów antycznych, np. Powieść o Tebach czy Powieść o Troi.
Z połączenia tematyki rycerskiej z wątkiem miłosnym pieśni trubadurów i motywów zarysowanych w powieści antycznej powstaje powieść dworna. Jej bohater to wędrowny rycerz łączący cnoty rycerskie z elegancją obyczaju, a gorące uczucie z walecznością i męstwem. Bohaterowie mają cechy wysoko postawionego rycerstwa, związane są z obyczajem dworskim, nacechowane prawdą moralną i psychologiczną. Cnoty dworne, o wyraźnie świeckim charakterze dają się pogodzić z ideałem chrześcijańskim, obroną prawdy i wiary.
Pojęcie dworny oznaczać więc będzie ideał ogłady, kulturę uczuć i obyczaje, łączące się z wartościami rycerskimi, miłość opartą na niespełnionym pożądaniu.
4. Historia bezgranicznej miłości Tristana i Izoldy
Historia Tristana i Izoldy pozostaje w sprzeczności z wyznawanym kanonem wartości. Spisana w XII wieku stała się najpotężniejszym mitem o gwałtownej, niepohamowanej, wzajemnej miłości, którą kończy śmierć.
Siostrzeniec króla Kornwalii, Tristan, w zamian za pokonanie smoka zdobywa dla swego wuja, króla Marka, rękę księżniczki Irlandii, Izoldy. Podczas przeprawy przez morze, omyłkowo wypijają napój miłosny, który matka Izoldy przygotowała dla nowożeńców do wypicia w noc poślubną. Wraz z wypiciem magicznego napoju, Tristana i Izoldę opanowuje zmysłowa namiętna miłość. Odbiera im ona zdolność stanowienia o sobie, pociąga za sobą kłamstwa i wykręty. Nie jest także zachowana w tajemnicy. Od początku mają wspólników i wrogów. Ich związek staje się sprawą publiczną i polityczną, staje się źródłem ich upadku i cierpienia. Perypetie prowadzące do banicji, ucieczki, rozstania i kłamstw kończą się śmiercią obojga kochanków.
5. Próba oceny bohaterów mitu w świetle etyki XII wiecznej
Historia o Tristanie i Izoldzie spisana została w oparciu o starodawne legendy o nieustalonym do końca rodowodzie (irlandzkim? bretońskim? walijskim?).
Stoi ona w sprzeczności z większością wyznawanych w XII wieku zasad, kultywujących cnoty dworne, ideał miłości niespełnionej i system zasad i konwenansów, które w świecie feudalnym łączyły model religijny i świecki.
Bohaterowie osadzeni są w realiach świata feudalnego o skomplikowanych układach. Stają przed trudnym problemem społecznym i politycznym.
Dla Tristana Izolda jest prawowitą żoną króla Marka, a ich związek jest zdradą, wchodzi w konflikt z prawami rządzącymi światem. Jest więc źródłem cierpienia moralnego, wynikającego z poczucia winy i lęku przede odkryciem, skazującym ich na degradujące bytowanie. Problem winy wobec naruszenia własnych powinności łagodzi motyw napoju miłosnego wypitego przypadkiem. Namiętność zrodzona po jego wypiciu staje się przymusem, która odebrała im wolność, skazała na udrękę i życie poza granicami społeczeństwa. Cierpienie, które jest ich udziałem to lęk przed odkryciem zdrady, poczucie bolesnego upadku społecznego i moralnego, równocześnie nieustępliwe dążenie do przetrwania, odbierającego im zdolność do stanowienia o sobie.
Wizja miłości ukazana w legendzie nie daje się pogodzić z zasadami przyjętymi w XII wieku. A jednak podejmuje ważny dla tego czasu pytanie o wymiar człowieczeństwa, zasady moralne, jest refleksją nad istotą miłości, jej znaczeniem w życiu człowieka.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz